แนวทางการดูแลรักษาผู้ป่วยปากแหว่งเพดานโหว่ ตามช่วงอายุ โดยทีมสหวิทยาการ
Cleft Lip and Palate Multidisciplinary Care Guidelines by Age
| ช่วงอายุ Age Period | การดูแลรักษา Key Interventions | ทีมสหวิทยาการ Multidisciplinary Team |
|---|---|---|
| 6 สัปดาห์ก่อนการตั้งครรภ์ Preconception (6 wks) | • ให้คำปรึกษาเรื่องการเตรียมตัวก่อนการตั้งครรภ์และปัจจัยเสี่ยงต่างๆ และให้วิตามินรวมตามความจำเป็น – Pre-pregnancy counseling and risk assessment, with multivitamins as needed. | สูติแพทย์และ คลินิกวางแผนครอบครัว Obstetrician, Family Planning Clinic |
| 3 เดือนแรกของการตั้งครรภ์ 1st Trimester | • การดูแลระหว่างตั้งครรภ์และการให้วิตามินโฟลิก – Antenatal care and folic acid supplementation | สูติแพทย์ และ พยาบาล คลินิกฝากครรภ์ Obstetrician and registered nurse (RN) at the antenatal clinic |
| 4-5 เดือนของการตั้งครรภ์ 4–5 Months Gestation | • ตรวจวินิจฉัย และประเมินทารกในครรภ์ (20 สัปดาห์)1 • การให้คำปรึกษา แนะนำระหว่างการตั้งครรภ์ ในกรณีที่พบทารกผิดปกติส่งต่อให้คำปรึกษา ณ ศูนย์ตะวันฉาย – Fetal anomaly screening (20 weeks) – Referral if abnormalities found | สูติแพทย์/พยาบาล/ทีมสหสาขา Obstetrician, RN, Multidisciplinary Team |
| แรกเกิด-3 เดือน Newborn – 3 months | • ลงทะเบียนเด็กแรกเกิดที่มีภาวะปากแหว่ง เพดานโหว่ และความพิการแต่กำเนิดของศีรษะและใบหน้าทุกราย และมีระบบการติดตามการรักษา • การให้คำปรึกษาทางพันธุศาสตร์ (โอกาสเกิดซ้ำ และการป้องกันการเกิดซ้ำในบุตรคนถัดไป) และประเมินความพิการร่วม • อธิบาย ประเมินสภาวะต่างๆ รวมถึงความพิการร่วมและภาวะกลุ่มอาการ (syndrome) เพื่อให้ทราบเรื่องความรุนแรงของโรค ความพิการร่วม และภาวะกลุ่มอาการ ปัญหาที่สำคัญ เป้าหมายการดูแล และแผนการรักษา • การป้อนนม และการดูแลเรื่องนมแม่ (Breast feeding)2 • การรักษาทางทันตกรรมจัดฟันช่วงแรกเกิดก่อนการผ่าตัด (Pre-surgical Orthopedics Therapy)3 • การเตรียมตัวเพื่อเข้ารับการผ่าตัด • ประเมินความพร้อมของครอบครัว ให้คำปรึกษา ส่งเสริม สนับสนุนทรัพยากรทางสังคมและเศรษฐกิจ – Newborn registration – Genetic counseling – Syndrome/severity assessment – Breastfeeding support – Pre-surgical orthopedics – Surgical preparation – Family readiness assessment, counseling, and social and economic support | พยาบาลประสานงานฯ/จนท.ศูนย์ตะวันฉาย กุมารแพทย์/ ศัลยแพทย์/ทีมสหสาขา พยาบาลหลังคลอด/คลินิกนมแม่หอผู้ป่วย 2ข ทันตแพทย์จัดฟันและศัลยแพทย์ พยาบาลประสานงานฯ/ห้องตรวจฯ นักสังคมสงเคราะห์ ทีมสหสาขา Pediatrician, Surgeon, Geneticist, Lactation RN, Orthodontist, RN Coordinator, Tawanchai Center, Social worker, Multidisciplinary Team |
| 3-6 เดือน หมายเหตุ กรณีผู้ป่วยเข้าถึงการรักษาช้า และมีภาวะปากแหว่ง เพดานโหว่ชนิดกว้าง สามารถเลื่อนเวลาการผ่าตัดเกินอายุ 6 เดือนได้ โดยไม่ถือว่าตกเกณฑ์มาตรฐาน 3–6 months Note: For patients with delayed access to care and wide cleft lip and palate, surgery may be delayed beyond 6 months without being considered non-standard | • ผ่าตัดซ่อมแซมริมฝีปากแบบปฐมภูมิ (Primary Cheiloplasty) • ให้คำแนะนำการดูแลก่อน-หลังผ่าตัด4 • การใส่เครื่องมือประคองรูปร่างจมูกหลังการผ่าตัดซ่อมแซมริมฝีปาก (Nasal creator device)5 • ตรวจหูตรวจการได้ยินภายใน 6 เดือน หากพบว่ามีภาวะ OME ให้ตรวจซ้ำทุก 3 เดือน หากไม่มีภาวะ OME ให้ตรวจซ้ำทุก 6 เดือน จนถึงอายุ 7 ปี เมื่อ ET tube function ได้ดี • ประเมินพัฒนาการ ครั้งที่ 1 ถ้าอยู่ในเกณฑ์ปกติ นัดประเมินซ้ำปีละ 1 ครั้ง ในกรณีพัฒนาการผิดปกติ นัดกระตุ้นพัฒนาการต่อเนื่อง ทุก 3-6 เดือน • พบทันตกรรมสำหรับเด็กตั้งแต่อายุ 9 เดือน • ประเมินและส่งเสริมพัฒนาการภาษาและการพูด ครั้งที่ 1 • ประเมินความพร้อมก่อนการให้ยาระงับความรู้สึกและติดตามภาวะแทรกซ้อนหลังผ่าตัด 24-48 ชั่วโมง – Primary lip repair (cheiloplasty) – Nasal molding device – Hearing screening – Developmental assessment – Pediatric dental visit starting at 9 months of age – Speech evaluation (1st) – Post-op follow-up | ศัลยแพทย์/พยาบาลหอผู้ป่วย/ประสานงานฯ/ห้องตรวจ ศัลยแพทย์/ทันตแพทย์จัดฟัน แพทย์หู คอ จมูกและนักแก้ไขการได้ยิน นักจิตวิทยาคลินิก/พยาบาล ทันตแพทย์สำหรับเด็ก นักแก้ไขการพูด ทีมวิสัญญี Surgeon, RN, Pediatric Dentist, Otolaryngologist, Audiologist, Speech and language therapist, Clinical psychologist, Anesthesia Team |
| 10-18 เดือน 10–18 months | • ประเมินพัฒนาการของสันเหงือกและกระดูกขากรรไกร ร่วมกับสุขภาพช่องปาก ก่อนผ่าตัดเพดานโหว่ • ผ่าตัดซ่อมแซมเพดานโหว่ทั้งเพดานแข็ง-เพดานอ่อน (Primary palatoplasty) + Myringotomy (ตามความจำเป็น) • ประเมินความพร้อมก่อนการให้ยาระงับความรู้สึกและติดตาม • ภาวะแทรกซ้อนหลังผ่าตัด 24-48 ชั่วโมง ให้คำแนะนำการดูแลก่อน-หลังผ่าตัด • ประเมินและส่งเสริมพัฒนาการภาษาและการพูด ครั้งที่ 2 ถ้าอยู่ในเกณฑ์ปกติ นัดประเมินซ้ำปีละ 1 ครั้ง – Palate repair (palatoplasty) – Myringotomy (if needed) – Speech evaluation (2nd) – Pre/post-op care – Syndromic reassessment | ทันตแพทย์จัดฟัน/ทันตแพทย์สำหรับเด็ก ศัลยแพทย์ และแพทย์หู คอ จมูก ทีมวิสัญญี พยาบาลหอผู้ป่วย/ประสานงานฯ/ห้องตรวจ นักแก้ไขการพูดและภาษา Surgeon, Otolaryngologist, Orthodontist, Pediatric Dentist, Speech and language therapist, RN, Anesthesia Team |
| 1 ปีครึ่ง-3 ปี 1.5–3 years | • ประเมินและส่งเสริมพัฒนาภาษาและการพูด ครั้งที่ 3 ถ้าอยู่ในเกณฑ์ปกติ นัดประเมินซ้ำปีละ 1 ครั้ง • ดูแลสุขภาพฟันและติดตามพัฒนาการของฟันและด้านอื่นๆ (นัดเข้า Cleft clinic) • วัดพัฒนาการครั้งที่ 2 ในกรณีพัฒนาการล่าช้า นัดกระตุ้นพัฒนาการต่อเนื่องทุก 3-6 เดือน • ผ่าตัดซ่อมแซมรูรั่วของเพดานปาก (Oronasal fistula closure) ในรายที่มีความจำเป็น • ตรวจหูแล้วพบว่ามีภาวะ OME ให้ตรวจซ้ำทุก 3 เดือน หากไม่มีภาวะ OME ให้ตรวจซ้ำทุก 6 เดือน จนถึงอายุ 7 ปี เมื่อ ET tube function ได้ดี – Speech evaluation (3rd) – Developmental screening – Oronasal fistula repair (if needed) – Dental care – OME follow-up | นักแก้ไขการพูด ทันตแพทย์เด็ก และทันตแพทย์จัดฟัน นักจิตวิทยาคลินิก/พยาบาล ศัลยแพทย์ แพทย์หู คอ จมูกและนักแก้ไขการได้ยิน Speech and language therapist, Pediatric Dentist, Orthodontist, Clinical psychologist, Surgeon, RN, Otolaryngologist |
| 5-6 ปี 5–6 years | • ทำแบบประเมินความพึงพอใจในการพูด • ประเมินและส่งเสริมพัฒนาภาษาและการพูด ครั้งที่ 4 ถ้าอยู่ในเกณฑ์ปกติ นัดประเมินซ้ำปีละ 1 ครั้ง • ประเมินการพูดไม่ชัดและภาวะการก้องของเสียงพูด โดยใช้ Perceptual evaluation และ Nasometer • วัดพัฒนาการครั้งที่ 3 ในกรณีพัฒนาการล่าช้า นัดกระตุ้นพัฒนาการต่อเนื่องทุก 3-6 เดือน • ตรวจหูแล้วพบว่ามีภาวะ OME ให้ตรวจซ้ำทุก 3 เดือน หากไม่มีภาวะ OME ให้ตรวจซ้ำทุก 6 เดือน จนถึงอายุ 7 ปี เมื่อ ET tube function ได้ดี • ผ่าตัดซ่อมแซมรูรั่วของเพดานปาก (Oronasal fistula closure) ในรายที่มีความจำเป็น • แก้ไขความบกพร่องแบบทุติยภูมิที่ริมฝีปาก จมูก (ตามความจำเป็น) (Secondary Cleft Lip/Cleft Lip Nose Correction) • ดูแลสุขภาพฟัน ตรวจสภาวะการสบฟันที่ผิดปกติ • การประเมินผลการรักษา 4-6 Year THAI CLEFT outcome • ประเมินการเจริญเติบโตของโครงสร้างกระดูกขากรรไกรและใบหน้า ประเมินจากแบบจำลองฟัน และภาพถ่ายรังสีกะโหลกศีรษะและใบหน้า – Speech satisfaction assessment – Speech evaluation (4th) – VPI assessment – Dental and facial growth evaluation – Oronasal fistula/secondary lip/nose correction (if needed) – 4-6 Year THAI CLEFT outcome Assessment – Assessment of maxillofacial skeletal growth using dental models and craniofacial radiographs | นักแก้ไขการพูด นักจิตวิทยาคลินิก/พยาบาล แพทย์หู คอ จมูก และนักแก้ไขการได้ยิน ศัลยแพทย์ ทันตแพทย์ ทีมสหสาขาฯ ทันตแพทย์จัดฟัน/ศัลยแพทย์ช่องปากฯ Speech and language therapist, Clinical psychologist, Otolaryngologist, Surgeon, Dentist, Oral and maxillofacial surgeon, Multidisciplinary Team |
| 7-9 ปี 7–9 years | • ประเมิน VPI ด้วย Nasendoscopy • การรักษาด้านการพูดและภาษา • ผ่าตัดแก้ไขปัญหา VPI (Surgical Correction of VPI) (ตามความจำเป็น) • ดูแลปัญหาต่างๆ และสุขภาพทั่วไป – Assessment of VPI using nasendoscopy – Speech therapy – VPI surgery (if needed) – General health management | นักแก้ไขการพูดและสื่อภาษา ศัลยแพทย์ ทีมสหสาขา Speech and language therapist, Surgeon, Multidisciplinary Team |
| 7-12 ปี 7-12 years | • ดูแลติดตามเรื่องสุขภาพช่องปากและฟัน • ผ่าตัดปลูกถ่ายกระดูกที่สันเหงือก (Alveolar bone grafting) ตามความจำเป็นร่วมกับการจัดฟันก่อน-หลังการผ่าตัด • ให้คำแนะนำก่อน – หลังผ่าตัด • ประเมินความผิดปกติของการพูด ความบกพร่องของการทำงานของเพดานอ่อนและผนังคอหอย(Velopharyngeal insufficiency) ก่อนและหลังผ่าตัด ตรวจหู ตรวจการได้ยิน เมื่อมีปัญหา • การประเมินผลการรักษา 8-12 Year THAICLEFT outcome • ประเมินการเจริญเติบโตของโครงสร้างกระดูกขากรรไกรและใบหน้า ประเมินจากแบบจำลองฟัน และภาพถ่ายรังสีกะโหลกศีรษะและใบหน้า (8-12 ปี) – Monitoring of oral and dental health – Alveolar bone grafting as needed, in conjunction with pre- and post-orthodontic treatment – Pre- and post-operative counseling – Assessment of speech disorders and velopharyngeal insufficiency (VPI), including pre- and post-operative evaluation, with hearing and audiological assessment when indicated – 8–12 Year THAICLEFT outcome assessment – Assessment of maxillofacial skeletal growth using dental models and craniofacial radiographs (ages 8–12 years). | ทันตแพทย์เด็ก ทันตแพทย์จัดฟันและศัลยแพทย์ช่องปากฯ พยาบาลทันตกรรมฯ และ พยาบาลประสานงาน แพทย์หู คอ จมูก/ นักแก้ไขการพูดและสื่อภาษา/นักแก้ไขการได้ยิน ทีมสหสาขา ทันตแพทย์จัดฟัน/ศัลยแพทย์ช่องปากฯ Pediatric dentist, Orthodontist, Oral and maxillofacial surgeon, Dental nurses, Coordinating nurses, Otolaryngologist, Speech and language therapist, Audiologist, Multidisciplinary team |
| 10-12 ปี 10-12 years | • ทำแบบประเมินความพึงพอใจในการพูด – Speech satisfaction assessment | นักแก้ไขการพูด Speech and language therapist |
| 13-15 ปี 13–15 years | • ทำแบบประเมินความพึงพอใจในการพูด (ก่อน-หลังการทำABG) • ติดตามปัญหาสุขภาพช่องปาก/ฟัน/การจัดฟัน • ติดตาม/ประเมินความบกพร่องด้านการพูดและภาษา • ส่งตรวจวัดประเมินสุขภาพจิตเบื้องต้น – Pre- and post-ABG speech satisfaction assessment – Oral/dental/jaw monitoring – Ongoing speech/language support – Referral for initial mental health screening | นักแก้ไขการพูด ทันตแพทย์จัดฟันและศัลยแพทย์ช่องปากฯ จิตแพทย์ และนักจิตวิทยา Speech and language therapist, Orthodontist, Oral and maxillofacial surgeon, Psychologist, Clinical psychologist |
| 16-18 ปี 16–18 years | • ผ่าตัดแก้ไขความผิดปกติของกระดูกและขากรรไกรและใบหน้า (Orthognathic Surgery)ในบางรายอาจจำเป็นต้องผ่าตัดและใช้เครื่องมือยึดถ่างกระดูกร่วมด้วย(Distraction osteogenesis) (ตามความจำเป็น) (ในกรณีที่มีความพิการมากหรือมีความพิการทางศีรษะและใบหน้าอื่น ๆ ร่วมด้วย) • ประเมิน (VPI) ก่อนผ่าตัด OGS 1 เดือน และหลังผ่าตัด OGS 3 เดือน • ผ่าตัดตกแต่งรูปร่างริมฝีปาก และจมูกในขั้นตอนสุดท้ายหรือปัญหาด้านการพูดที่หลงเหลืออยู่ตามความจำเป็น (Correction of cleft lip-cleft lip nose deformities and residual VPI) • ดูแลรักษา ฟื้นฟู จนอวัยวะต่าง ๆ ทำงานได้ใกล้เคียงปกติ เกิดความพึงพอใจทั้งผู้ป่วยและครอบครัว • ให้คำปรึกษาเรื่องการทำงาน การเข้าสังคม การมีครอบครัว และการมีบุตรต่อไปในอนาคต • ประเมินความผิดปกติของการพูด ความบกพร่องของการทำงานของเพดานอ่อนและผนังคอหอย(Velopharyngeal insufficiency) ก่อนและหลังผ่าตัด • ให้คำปรึกษา สนับสนุนในการเตรียมตัวทางอาชีพและการเลือกทางศึกษาต่อ หรือความต้องการของ ผู้ป่วย และให้การสนับสนุนในการพัฒนาทักษะส่วนตัว และการจัดการความเครียดในช่วงวัยรุ่น – Orthognathic surgery for correction of maxillofacial skeletal deformities. In selected cases with severe deformities or associated craniofacial anomalies, distraction osteogenesis may be required – Assessment of velopharyngeal insufficiency (VPI) one month pre-orthognathic surgery (OGS) and three months post-OGS – Secondary corrective surgery for lip and nasal deformities, and residual speech problems as needed (correction of cleft lip–nose deformities and residual VPI) – Rehabilitation and functional restoration to achieve near-normal function and patient/family satisfaction – Counseling on employment, social integration, family life, and future parenthood – Assessment of speech disorders and velopharyngeal function before and after surgery – Vocational counseling and educational guidance, including support for personal development and stress management during adolescence | ศัลยแพทย์ช่องปากฯ และศัลยแพทย์ตกแต่ง นักแก้ไขการพูด ทีมสหสาขา นักสังคมสงเคราะห์และวางแผนครอบครัว Oral and maxillofacial surgeon, Plastic Surgeon, Speech and language therapist, Multidisciplinary team, Social worker and family planning |
| >19 ปี >19 years | • ทบทวน ประเมินผลการรักษา • การประเมินผลการรักษา 16-20 Year THAICLEFT outcome • ส่งเสริมกิจกรรมด้านสังคม ด้านอาชีพ เพื่อผู้ป่วยที่มีเศรษฐานะยากจนสามารถช่วยเหลือตัวเองได้ – Review and evaluation of treatment outcomes – 16-20 Year Outcome Assessment – Promotion of social and vocational activities to support self-reliance among patients with low socioeconomic status | ทีมสหสาขา Multidisciplinary Team |
(ปรับปรุงล่าสุดครั้งที่ 6 วันที่ 2 ตุลาคม พ.ศ. 2568)
(6th Revision, 2 October 2025)